Nederlandse gemeenten geven samen jaarlijks ongeveer 185 miljoen euro uit aan Microsoft. Dat bedrag laat vooral \u00e9\u00e9n ontwikkeling zien. Publieke organisaties leunen voor hun dagelijkse werk op een klein aantal grote, vaak Amerikaanse technologiebedrijven.<\/p>\n\n\n\n
Microsoft is daarin niet de enige. Ook veel cloudoplossingen en generatieve AI-systemen die binnen organisaties worden gebruikt, komen van Amerikaanse aanbieders zoals Google, OpenAI, Amazon en Anthropic.<\/p>\n\n\n\n
Dat roept voor de Nederlandse overheid een belangrijke vraag op: hoeveel grip heb je nog op je digitale omgeving?<\/p>\n\n\n\n
Digitale autonomie gaat daarbij niet alleen over de keuze tussen een Amerikaanse of Europese leverancier. Het gaat vooral over zeggenschap. Over data, technologie, AI, beleid en uiteindelijk ook over de communicatie met inwoners.<\/p>\n\n\n\n
De discussie over de miljoenen die gemeenten aan Microsoft besteden, wordt al snel een discussie over kosten. Kunnen we dit geld niet beter investeren in Nederlandse of Europese alternatieven?<\/p>\n\n\n\n
Dat is een relevante vraag. Maar de onderliggende kwestie is groter.<\/p>\n\n\n\n
Wanneer essenti\u00eble werkprocessen afhankelijk zijn van \u00e9\u00e9n leverancier of ecosysteem, ontstaat een vorm van vendor lock in. Overstappen wordt technisch ingewikkeld, medewerkers zijn gewend aan bestaande software, andere systemen zijn erop aangesloten en data en werkprocessen zijn rondom het platform ingericht.<\/p>\n\n\n\n
Daardoor kan een organisatie steeds minder gemakkelijk zelf bepalen welke technologie zij gebruikt en onder welke voorwaarden.<\/p>\n\n\n\n
Met de snelle opkomst van generatieve AI wordt die afhankelijkheid nog relevanter.<\/p>\n\n\n\n
ChatGPT, Copilot, Gemini en Claude maken generatieve AI toegankelijk voor vrijwel iedere medewerker. Ook binnen de overheid zijn de mogelijke toepassingen groot. AI kan helpen bij het samenvatten van documenten, opstellen van teksten, verwerken van informatie en ondersteunen van medewerkers.<\/p>\n\n\n\n
Maar gemak kan ook nieuwe afhankelijkheid cre\u00ebren.<\/p>\n\n\n\n
Want wat gebeurt er met informatie die medewerkers invoeren? Waar wordt die verwerkt? Welke regels gelden voor het systeem? Hoe komt een AI model tot een antwoord? En wat gebeurt er wanneer een leverancier zijn voorwaarden, functionaliteit of prijzen verandert?<\/p>\n\n\n\n
Bij Amerikaanse technologie speelt daarnaast de spanning tussen Europese regelgeving en Amerikaanse wetgeving. Alleen de keuze voor een Europese serverlocatie lost dat vraagstuk niet automatisch op.<\/p>\n\n\n\n
Voor overheidsorganisaties is dat belangrijk. Zij verwerken grote hoeveelheden informatie en communiceren over onderwerpen die direct invloed kunnen hebben op het leven van inwoners.<\/p>\n\n\n\n
Volledige onafhankelijkheid van Amerikaanse technologie is voor veel organisaties op korte termijn niet realistisch. En dat hoeft ook niet per definitie het doel te zijn.<\/p>\n\n\n\n
De relevantere vraag is:<\/p>\n\n\n\n
Kunnen we zelf bepalen hoe technologie binnen onze organisatie wordt ingezet, en kunnen we controleren of dat volgens onze regels gebeurt?<\/p>\n\n\n\n
Dat vraagt om meer dan een inkoopbeslissing.<\/p>\n\n\n\n
Een organisatie kan bijvoorbeeld Microsoft Copilot gebruiken en tegelijkertijd strikte afspraken maken over welke informatie medewerkers mogen invoeren. Een gemeente kan generatieve AI toestaan voor het schrijven van conceptteksten. Tegelijkertijd bepaalt de gemeente zelf aan welke eisen die teksten v\u00f3\u00f3r publicatie moeten voldoen.<\/p>\n\n\n\n
Juist die eigen controlelaag wordt steeds belangrijker.<\/p>\n\n\n\n
Zolang medewerkers zelf schrijven, kun je investeren in schrijftrainingen, richtlijnen en redactionele controles. Maar wanneer honderden medewerkers AI gaan gebruiken, verandert de schaal.<\/p>\n\n\n\n
Een beleidsmedewerker gebruikt Copilot. Een communicatieadviseur werkt met ChatGPT. Een andere afdeling experimenteert met een eigen AI tool.<\/p>\n\n\n\n
Iedere toepassing kan andere resultaten opleveren.<\/p>\n\n\n\n
De ene tekst is B1, de andere niet<\/a>. De ene formulering sluit aan bij de afgesproken tone of voice, de andere niet. En een AI systeem kent niet automatisch alle interne afspraken, juridische aandachtspunten en communicatierichtlijnen van een gemeente, ministerie of uitvoeringsorganisatie.<\/p>\n\n\n\n Daarom verschuift de vraag van:<\/p>\n\n\n\n Welke AI gebruiken we?<\/p>\n\n\n\n naar:<\/p>\n\n\n\n Hoe zorgen we dat alle AI output aan onze eigen normen voldoet?<\/p>\n\n\n\n Veel overheidsorganisaties hebben al richtlijnen voor begrijpelijke taal, inclusiviteit, toegankelijkheid, privacy, informatiebeveiliging en verantwoord AI gebruik.<\/p>\n\n\n\n Het probleem is meestal niet het ontbreken van beleid. Het probleem is de toepassing ervan in het dagelijkse werk.<\/p>\n\n\n\n Een document op intranet voorkomt niet automatisch dat een medewerker een te ingewikkelde brief schrijft. Een AI protocol voorkomt niet vanzelf dat gegenereerde content ongecontroleerd wordt gepubliceerd.<\/p>\n\n\n\n Grip ontstaat wanneer richtlijnen onderdeel worden van het werkproces zelf.<\/p>\n\n\n\n Dat betekent bijvoorbeeld dat een tekst tijdens het schrijven automatisch kan worden gecontroleerd op:<\/p>\n\n\n\n Zo maak je de kwaliteit van communicatie minder afhankelijk van de gebruikte AI toepassing of individuele medewerker.<\/p>\n\n\n\n Dat is misschien wel de belangrijkste stap richting digitale autonomie.<\/p>\n\n\n\n Bouw niet elke technologische ontwikkeling zelf. Zorg er wel voor dat je als organisatie een eigen laag van regels, normen en controle behoudt.<\/p>\n\n\n\n Generatieve AI kan dan helpen bij het maken van een eerste versie. Microsoft, Google of een andere leverancier kan de technische infrastructuur leveren. Maar de organisatie bepaalt zelf wat uiteindelijk goed genoeg, veilig genoeg en begrijpelijk genoeg is om naar een inwoner te sturen.<\/p>\n\n\n\n Voor publieke organisaties is dat essentieel. Een inwoner heeft immers weinig aan het feit dat een brief razendsnel met AI is geproduceerd als die brief niet begrijpelijk is.<\/p>\n\n\n\n Wie digitale autonomie serieus wil nemen, hoeft niet morgen alle bestaande software te vervangen. Begin met inzicht.<\/p>\n\n\n\n Stel binnen de organisatie vijf vragen:<\/p>\n\n\n\n 1. Welke technologie en AI gebruiken we? 2. Welke data delen we daarmee? 3. Van welke leveranciers zijn we sterk afhankelijk? 4. Welke normen willen we zelf bewaken?Maak beleid uitvoerbaar in het schrijfproces<\/strong><\/h2>\n\n\n\n
\n
De overheid heeft een eigen kwaliteitslaag nodig<\/strong><\/h2>\n\n\n\n
Grip begint met vijf vragen<\/strong><\/h2>\n\n\n\n
Breng niet alleen centraal ingekochte systemen in kaart, maar ook de tools die medewerkers zelfstandig gebruiken.<\/p>\n\n\n\n
Maak duidelijk welke informatie wel en niet in externe systemen en AI toepassingen terecht mag komen.<\/p>\n\n\n\n
Onderzoek niet alleen de kosten, maar ook wat er gebeurt als prijzen, voorwaarden of functionaliteiten veranderen.<\/p>\n\n\n\n
Leg vast aan welke normen communicatie en AI-output moeten voldoen. Denk hierbij aan begrijpelijkheid, inclusiviteit, toegankelijkheid, privacy en compliance.<\/p>\n\n\n\n